Jakie wytyczne nakreśla dyrektywa drugiej szansy?

Nowy model regulacji prawa niewypłacalności – zupełnie odmienne podejście do dłużnika

Przez wiele lat w Unii Europejskiej obowiązywały odmienne przepisy dotyczące niewypłacalności. Każde państwo miało swoje własne rozwiązania, co utrudniało prowadzenie działalności międzynarodowej, zwiększało ryzyko dla inwestorów i często nie dawało przedsiębiorcom realnej szansy na wyjście z kryzysu. W odpowiedzi na te problemy powstała dyrektywa drugiej szansy (2019/1023). Jej wprowadzenie oznacza zmianę podejścia do niewypłacalności. Zamiast skupiać się na likwidacji firm, celem stało się ich ratowanie na tyle, na ile jest to możliwe. Najważniejsze założenie jest proste – jeśli przedsiębiorstwo ma jeszcze potencjał, powinno dostać szansę na naprawę i dalsze funkcjonowanie. Dzięki temu można zachować miejsca pracy, utrzymać wartość firmy i ograniczyć straty wierzycieli.

Systemy wczesnego ostrzegania – reaguj, zanim będzie za późno

Jednym z kluczowych elementów dyrektywy jest wprowadzenie systemów wczesnego ostrzegania. Chodzi o to, aby przedsiębiorca dowiedział się o problemach finansowych, zanim staną się one poważne. Mechanizmy te mogą przyjmować różną postać, najczęściej będą to:

• narzędzia do monitorowania płynności finansowej,
• systemy informujące o zaległościach wobec podmiotów publicznoprawnych,
• łatwo dostępne doradztwo finansowe lub prawne.

Kluczowe znaczenie ma jednak nie tyle ich forma, co moment zastosowania. Dyrektywa zakłada bowiem, że skuteczna restrukturyzacja jest możliwa wyłącznie wtedy, gdy działania naprawcze zostaną podjęte przed utratą zdolności do regulowania zobowiązań, dlatego należy działać sprawnie.

Zakres restrukturyzacji zapobiegawczej

Dyrektywa wprowadza tzw. ramy restrukturyzacji zapobiegawczej. Oznacza to możliwość zawarcia porozumienia z wierzycielami.

Założenie to stanowi istotne odejście od klasycznych modeli postępowań restrukturyzacyjnych, w których wszczęcie procedury (m.in. sanacyjnej) wiązało się z daleko idącą utratą kontroli nad przedsiębiorstwem. W modelu przyjętym w dyrektywie interwencja sądu oraz udział organów postępowania powinny być ograniczone do sytuacji, w których jest to niezbędne dla ochrony interesów wierzycieli lub zapewnienia prawidłowego przebiegu procedury. Mamy zatem do czynienia z pewnym odformalizowaniem postępowania, aby usprawnić jego działanie.

Ochrona przeciwko indywidualnym czynnościom egzekucyjnym w toku restrukturyzacji

Aby restrukturyzacja miała sens, firma musi dostać czas i przestrzeń na działanie. Dlatego dyrektywa przewiduje możliwość czasowego wstrzymania egzekucji przez wierzycieli. Ochrona przed tymi działaniami jest jednak ograniczona w czasie i powinna służyć wyłącznie celowi, jakim jest zawarcie układu. Ochrona przeciwko indywidualnym czynnościom egzekucyjnym w toku restrukturyzacji zostanie uchylona szczególnie w przypadku, w którym jej stosowanie mogłoby prowadzić do nieuzasadnionego pokrzywdzenia wierzycieli i nie służyłoby realizacji założeń postępowania restrukturyzacyjnego.

Wyrazem powyższego jest m.in. możliwość złożenia przez wierzyciela wniosku o uchylenie skutków obwieszczenia o ustaleniu dnia układowego w postępowaniu o zatwierdzenie układu.

Nowe zasady przyjmowania układu – układ pomimo sprzeciwu części wierzycieli

Dyrektywa wprowadza również istotne zmiany w zakresie zasad przyjmowania układu w restrukturyzacji, w szczególności poprzez dopuszczenie możliwości jego zatwierdzenia pomimo sprzeciwu części grup wierzycieli. Rozwiązanie to ma na celu przeciwdziałanie sytuacjom, w których pojedyncze grupy interesariuszy blokują restrukturyzację pomimo jej ekonomicznej racjonalności. Wprowadzenie mechanizmów umożliwiających przełamanie sprzeciwu części wierzycieli zostało jednak powiązane z koniecznością spełnienia określonych gwarancji ochronnych. Obejmują one w szczególności:

• obowiązek zapewnienia, że wierzyciele nie znajdą się w gorszej sytuacji niż w przypadku przeprowadzenia postępowania upadłościowego,
• respektowanie zasad kolejności zaspokojenia, a także
• konieczność przyjęcia układu przez jedną grupę wierzycieli zabezpieczonych lub mających wyższy priorytet niż zwykli wierzyciele niezabezpieczeni.

Restrukturyzacja a ochrona finansowania

W trakcie restrukturyzacji przedsiębiorca często potrzebuje dodatkowych środków, aby dalej działać. Potencjalni inwestorzy często obawiają się ryzyka, że ich finansowanie zostanie później zakwestionowane z powodu udzielenia go w czasie restrukturyzacji.

Dlatego zdecydowano się zapewnić ochronę nowego finansowania. Celem powyższych regulacji jest ograniczenie ryzyka po stronie podmiotów udzielających finansowania, w szczególności poprzez wyłączenie możliwości uznania takich czynności za bezskuteczne wyłącznie z tego powodu, że zostały dokonane w okresie poprzedzającym ewentualną upadłość.

Druga szansa dla przedsiębiorców

Kolejnym istotnym zamysłem dyrektywy jest zapewnienie możliwości oddłużenia przedsiębiorców będących osobami fizycznymi. Wprowadzono rozwiązania, których celem jest umożliwienie powrotu do aktywności gospodarczej w odpowiednim czasie, bez długotrwałego obciążenia wynikającego z niepowodzeń w biznesie.

Dyrektywa zakłada, że okres prowadzący do pełnego oddłużenia nie powinien, co do zasady, przekraczać trzech lat. Ustawodawcy przyświecał cel zminimalizowania negatywnych skutków niewypłacalności dla rynku pracy i przedsiębiorczości.

Optymalizacja postępowań

W dyrektywie zwrócono uwagę na powtarzające się dokuczliwości postępowań upadłościowych, szczególnie na ich przewlekłość i wysokie koszty. Zdecydowano się zatem na sprecyzowanie konkretnych wymogów wobec organów tych postępowań.

Do powyższych wymogów należą m.in.:

• regularne szkolenia dla sędziów i doradców restrukturyzacyjnych;
• archiwizacja i raportowanie statystyk odnośnie do liczby, czasu trwania i stopnia zaspokojenia wierzytelności w trakcie postępowań;
• promowanie cyfryzacji – docelowo, należy dążyć do pełnej informatyzacji czynności w postępowaniu.

Implementacja założeń dyrektywy do polskiego porządku prawnego

Polska jako państwo członkowskie Unii Europejskiej, miała obowiązek implementacji dyrektywy do krajowego prawa upadłościowego i restrukturyzacyjnego. Pomimo wielu nowoczesnych i często zbieżnych z unijnymi regulacji korekty wymagały przede wszystkim zasady przyjmowania układów (tzw. cross-class cram-down). Polska zakończyła proces implementacji w lipcu 2025 r.

Podsumowanie
Za uchwaleniem dyrektywy drugiej szansy przemawiały przede wszystkim względy ujednolicenia przebiegu postępowania upadłościowego i restrukturyzacyjnego we wszystkich państwach członkowskich UE. Wdrożenie nowych regulacji oznacza stanowczą zmianę podejścia do podmiotów niewypłacalnych – postanowiono bowiem skupić się na ratowaniu sytuacji ekonomicznej tam, gdzie tylko to możliwe oraz na jak najszybszym przywróceniu uczciwych dłużników do obrotu gospodarczego.

Artykuł pochodzi z książki:
Restrukturyzacja firmy w praktyce

Autorzy
Eksperci z kancelarii prawnej Zimmerman Sierakowski Frosztęga Kancelaria Radców Prawnych i Adwokatów Spółka Partnerska